Reforma została rozłożona na etapy. Pierwszy obowiązuje już od 27 stycznia 2026 r. Na mocy nowelizacji ustawy o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa oraz ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych ZUS otrzymał wyraźną podstawę prawną do żądania od ubezpieczonych wyjaśnień i dodatkowych informacji. Może także kontrolować zwolnienia opiekuńcze, weryfikować dokumentację medyczną, a w razie wątpliwości co do zasadności wystawienia L4 – kierować sprawy do samorządu lekarskiego.
Drugi, kluczowy etap zacznie obowiązywać 13 kwietnia 2026 r. To wtedy wchodzą w życie przepisy, które bezpośrednio dotkną pracowników przebywających na zwolnieniu. Ustawodawca doprecyzował pojęcia, które dotąd były interpretowane na podstawie orzecznictwa sądów i praktyki kontrolnej. Teraz znajdą się wprost w ustawie.
Praca na L4 a utrata zasiłku chorobowego – definicja „pracy zarobkowej” od 2026
Podstawowa zasada z art. 17 ustawy z 25 czerwca 1999 r. pozostaje bez zmian: wykonywanie pracy zarobkowej w czasie zwolnienia lekarskiego lub wykorzystywanie go niezgodnie z celem skutkuje utratą prawa do zasiłku za cały okres objęty L4. Sankcja obejmuje cały czas zwolnienia, nie tylko dzień naruszenia.
Nowością jest ustawowa definicja „pracy zarobkowej”. Od 13 kwietnia 2026 r. obejmie ona każdą czynność o charakterze zarobkowym – bez względu na podstawę prawną. Nie ma znaczenia, czy chodzi o umowę o pracę, umowę zlecenia, kontrakt menedżerski, działalność gospodarczą czy inną formę współpracy. Liczy się fakt wykonywania czynności przynoszących dochód.
W praktyce oznacza to ograniczenie pola do sporów interpretacyjnych. Dotąd część ubezpieczonych argumentowała, że jednorazowe zlecenie czy czynności w ramach własnej firmy nie stanowią „pracy” w rozumieniu przepisów. Po zmianach taka linia obrony będzie znacznie trudniejsza.
Czynności incydentalne na L4 – granica między wyjątkiem a naruszeniem
Ustawodawca wprowadził jednak wyjątek: tzw. czynności incydentalne wynikające z istotnych okoliczności. Chodzi o sytuacje, w których brak działania mógłby doprowadzić do poważnych konsekwencji – na przykład podpisanie pilnego dokumentu, którego zaniechanie naraziłoby przedsiębiorstwo na znaczną stratę.
Jednocześnie wprost wskazano, że polecenie pracodawcy nie stanowi „istotnej okoliczności”. Oznacza to, że fakt otrzymania służbowej dyspozycji nie usprawiedliwia wykonywania obowiązków w czasie L4. W praktyce każdy przypadek będzie oceniany indywidualnie, a spory mogą trafiać do sądów pracy i ubezpieczeń społecznych.
Granica między czynnością incydentalną a faktycznym świadczeniem pracy będzie miała znaczenie kluczowe. Jednorazowe działanie pod presją nadzwyczajnej sytuacji może zostać uznane za dopuszczalne, ale już powtarzalne wykonywanie zadań – nawet zdalnie – będzie traktowane jako praca zarobkowa.
Co wolno robić na L4 od 2026 – zakupy, apteka i „cel zwolnienia”
Drugim istotnym elementem nowelizacji jest doprecyzowanie pojęcia „aktywności niezgodnej z celem zwolnienia”. Od 13 kwietnia 2026 r. oznaczać ono będzie działania, które utrudniają lub wydłużają proces leczenia i rekonwalescencji.
Ustawa wyłącza jednak z tej kategorii zwykłe czynności życia codziennego oraz wspomniane czynności incydentalne. Oznacza to, że wyjście do apteki, na kontrolę lekarską czy po podstawowe zakupy nie powinno skutkować odebraniem zasiłku, o ile nie stoi w sprzeczności z zaleceniami lekarza.
Wcześniej takie sytuacje bywały oceniane różnie w zależności od okoliczności. Zdarzały się przypadki, gdy kontrolerzy kwestionowali aktywność poza miejscem zamieszkania. Po zmianach ustawodawca jednoznacznie wskazał, że codzienne, niezbędne czynności nie są same w sobie naruszeniem.
Zwolnienie na opiekę pod kontrolą ZUS – większe ryzyko utraty zasiłku
Nowelizacja wprost obejmuje kontrolą także zwolnienia wystawiane z tytułu opieki nad dzieckiem lub innym członkiem rodziny. ZUS może sprawdzić, czy opieka była faktycznie sprawowana, czy ubezpieczony nie wykonywał w tym czasie pracy zarobkowej oraz czy nie doszło do nadużycia prawa do świadczenia.
Dotąd praktyka kontroli zwolnień opiekuńczych była mniej jednolita. Teraz przepisy wprost przyznają organowi uprawnienia w tym zakresie. Dla osób traktujących takie zwolnienie jako elastyczną formę wolnego czasu oznacza to realne ryzyko utraty świadczenia.
Kiedy ZUS może skontrolować L4 – pierwszy dzień, protokół i 7 dni na uwagi
Nowe przepisy nie przewidują żadnego „okresu ochronnego”. Kontrola może zostać przeprowadzona nawet pierwszego dnia zwolnienia. Może odbyć się w miejscu zamieszkania, czasowego pobytu, a w określonych przypadkach także w innym miejscu wskazanym przez ZUS.
Każda kontrola kończy się sporządzeniem protokołu. Ubezpieczony ma 7 dni na wniesienie uwag do ustaleń kontrolera. Brak współpracy – na przykład niestawienie się na wezwanie lub odmowa złożenia wyjaśnień – może negatywnie wpłynąć na ocenę sprawy.
Dane ZUS pokazują skalę zjawiska. W pierwszej połowie 2025 r. przeprowadzono ponad 227 tys. kontroli zwolnień lekarskich. W ich wyniku wstrzymano wypłatę tysięcy świadczeń, obniżono zasiłki po ustaniu zatrudnienia oraz odzyskano łącznie ponad 150 mln zł. Rząd argumentuje, że doprecyzowanie przepisów ma ograniczyć nadużycia i chronić środki Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.
L4 tylko na jeden tytuł ubezpieczenia – zmiany od 1 stycznia 2027
Reforma nie kończy się w 2026 r. Od 1 stycznia 2027 r. możliwe będzie wystawienie zwolnienia obejmującego tylko jeden tytuł ubezpieczenia. W praktyce osoba zatrudniona w dwóch miejscach będzie mogła przebywać na L4 w jednym z nich, a w drugim – legalnie pracować, o ile stan zdrowia na to pozwala.
To rozwiązanie odpowiada na realia rynku pracy, w którym wiele osób łączy różne formy zatrudnienia. Jednocześnie będzie wymagało precyzyjnego określenia zakresu niezdolności do pracy przez lekarza wystawiającego zwolnienie.
Podstawę prawną zmian stanowią przepisy ustawy z 25 czerwca 1999 r., w szczególności art. 17, oraz ustawa z 18 grudnia 2025 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2026 r. poz. 26).
Komentarze (0)