Nowy zestaw reguł nie powstał jako reakcja na pojedyncze kontrowersje ani presję bieżących sporów językowych. Jego podstawą było założenie, że norma pisowni powinna być możliwie przewidywalna, a jej stosowanie nie może wymagać od użytkownika analizowania funkcji gramatycznej każdego wyrazu.
Dotychczasowy model, oparty na licznych wyjątkach, coraz częściej prowadził do błędów, nawet wśród osób posługujących się językiem na co dzień.
Dopiero po przejrzeniu pełnego zestawu uchwalonych reguł widać, że mamy do czynienia z największym uporządkowaniem ortografii od bardzo dawna, obejmującym jednocześnie pisownię wielkich liter, cząstek, przedrostków i form stopniowanych.
Przepisy egzaminacyjne i czas na dostosowanie się do nowej normy
Zmiany w pisowni nie zostały natychmiast narzucone systemowi oceniania. Wprowadzono kilkuletni okres przejściowy obejmujący lata 2026–2030. W tym czasie na egzaminach zewnętrznych, w tym na egzaminie ósmoklasisty oraz egzaminie maturalnym, dopuszczalne są zarówno formy zgodne z dotychczasową normą, jak i zapisy wynikające z nowych zasad.
Pełne przejście na nową ortografię w egzaminach nastąpi dopiero od 2031 roku. Rozwiązanie to ma ograniczyć chaos i pozwolić szkołom na stopniowe wdrażanie zmian.
Nazwy marek i konkretne przedmioty – jedna reguła zapisu
Przykłady: samochód marki Ford, pod oknem zaparkował czerwony Ford
Jedną z istotnych zmian jest rozszerzenie pisowni wielką literą na pojedyncze egzemplarze produktów. Wielka litera nie dotyczy już wyłącznie nazwy przedsiębiorstwa, lecz także konkretnego obiektu, który tę nazwę nosi.
Mieszkańcy miast, dzielnic i wsi – wielka litera bez wyjątków
Przykłady: Warszawianin, Zgierzanin, Ochocianka, Mokotowianin, Nowohucianin
Od 2026 roku nazwy mieszkańców miast, ich dzielnic, osiedli oraz wsi zapisujemy wielką literą. Reguła została ujednolicona i nie przewiduje żadnych odstępstw, niezależnie od charakteru miejscowości.
Potoczne nazwy etniczne – elastyczna norma
Przykłady: kitajec lub Kitajec, angol lub Angol, jugol lub Jugol, żabojad lub Żabojad, szkop lub Szkop, makaroniarz lub Makaroniarz
W przypadku nieoficjalnych nazw etnicznych dopuszczono dwa równorzędne warianty zapisu. Autor tekstu może zdecydować się na małą lub wielką literę, bez ryzyka błędu ortograficznego.
Cząstki „-by” po spójnikach – zapis rozdzielny
Przykład: „Zastanawiam się, czy by nie pojechać w góry”
Nowa reguła wprowadza rozdzielną pisownię cząstek -bym, -byś, -by, -byśmy, -byście w połączeniu ze spójnikami. Dotychczasowe formy łączne przestają być jedyną poprawną opcją.
„Nie” z imiesłowami – likwidacja problematycznego wyjątku
Przykłady: niepisany, niezrobiony, niezdarty, niemalujący, nieidący, nieśpiewający
Zapis „nie” z imiesłowami odmiennymi został jednoznacznie uporządkowany. Od teraz obowiązuje wyłącznie pisownia łączna, bez względu na interpretację znaczeniową formy.
Przymiotniki zakończone na „-owski” – mała litera w każdej sytuacji
Przykłady: dramat szekspirowski, epoka zygmuntowska, koncert chopinowski, wiersz miłoszowski
Ujednolicono zapis przymiotników tworzonych od nazw osobowych zakończonych na „-owski”. Zasada nie wymaga już ustalania, czy dany przymiotnik ma charakter dzierżawczy czy opisowy.
Formy archaiczne – zachowanie podwójnej poprawności
Przykłady: jackowe dzieci lub Jackowe dzieci, poezja miłoszowa lub poezja Miłoszowa, zosina lalka lub Zosina lalka, jacków dom lub Jacków dom
Dla przymiotników o charakterze archaicznym dopuszczono zapis zarówno małą, jak i wielką literą. Obie formy uznawane są za poprawne.
„Pół-” – kiedy łącznie, kiedy z łącznikiem
Przykłady: półzabawa, półnauka, półżartem, półserio; pół-Polka, pół-Francuzka
Człon „pół-” zapisujemy łącznie, gdy tworzy nowy wyraz. Łącznik stosujemy wyłącznie wtedy, gdy określenie odnosi się do jednej osoby.
Wyrażenia powtórzone – trzy dopuszczalne zapisy
Przykłady: tuż-tuż / tuż, tuż / tuż tuż; trzask-prask / trzask, prask / trzask prask; bij-zabij / bij, zabij / bij zabij
W parach wyrazów równorzędnych dopuszczono zapis z łącznikiem, z przecinkiem oraz rozdzielny. Każdy z wariantów jest poprawny.
Wielkie litery w nazwach komet i obiektów publicznych
Przykłady: Kometa Halleya, Kometa Enckego; Aleja Róż, Plac Zbawiciela, Park Kościuszki, Kopiec Wandy, Zamek Książ, Most Poniatowskiego, ulica Józefa Piłsudskiego
Ujednolicono zapis nazw komet oraz nazw obiektów przestrzeni publicznej. Wyraz „ulica” pozostaje pisany małą literą.
Lokale, instytucje i nagrody – pełny zapis wielką literą
Przykłady: Kawiarnia Literacka, Hotel pod Różą, Teatr Wielki; Nagroda Nobla, Nagroda Pulitzera, Nagroda Literacka Gdynia
W nazwach lokali, instytucji oraz oficjalnych nagród wszystkie człony – poza przyimkami i spójnikami – zapisujemy wielką literą.
Przedrostki i cząstki – uporządkowana zasada zapisu
Przykłady: super-Europejczyk; superpomysł lub super pomysł; miniwieża lub mini wieża; ekożywność lub eko żywność; ekstrazarobki lub ekstra zarobki
Przedrostki zapisujemy łącznie z wyrazami pisanymi małą literą, z łącznikiem przed wielką literą lub rozdzielnie, jeśli funkcjonują jako samodzielne określenia.
„Niby-”, „quasi-” i „nie” we wszystkich stopniach
Przykłady: nibyartysta, quasinauka, niby-Polak; nielepiej, nienajlepiej, nienajstaranniej
Cząstki „niby-” i „quasi-” zapisujemy łącznie z wyrazami pisanymi małą literą. „Nie” z przymiotnikami i przysłówkami zapisujemy łącznie także w stopniu wyższym i najwyższym, co czyni formę „nienajlepiej” w pełni poprawną.
Komentarze (0)